Sperm Kalitesi Nasıl Artırılır? Yaşam Tarzı, Isı, Kilo ve Takviyeler Hakkında Gerçekler

Çocuk sahibi olmaya çalışan ya da eline düşük çıkmış bir sperm tahlili geçen pek çok erkeğin ilk sorusu şudur: “Ben ne yapabilirim?” İnternetteki iddialı ürünler ve çelişen öneriler bu soruyu daha da karmaşıklaştırır. Oysa yaşam tarzının sperm kalitesine etkisi gerçektir; yalnız her önerinin kanıt düzeyi aynı değildir ve yaşam tarzı, altta yatan tıbbi bir nedenin yerini tutmaz.

Bu yazıda sperm kalitesini etkileyen yaşam tarzı etkenleri, ısı, kilo ve takviyelerin yeri, hangi önerilerin kanıtının güçlü ya da sınırlı olduğu ve yaşam tarzının ne zaman yetmediği anlatılmaktadır.

Neden sabır gerekir? Sperm üretimi yaklaşık üç aylık bir döngüdür

Testislerde sperm hücrelerinin oluşup olgunlaşması ve meniye ulaşması yaklaşık üç ay süren bir süreçtir. Bu nedenle bir değişikliğin tahlile yansıması için en az üç ay beklemek gerekir; birkaç hafta sonraki tahlilde fark görülmemesi, çabanın boşa gittiği anlamına gelmez.

Aynı nedenle tek bir tahlile göre karar verilmez. Değerler aynı kişide bile ateşli bir hastalık gibi nedenlerle belirgin biçimde değişebilir; değerlendirme genellikle arayla tekrarlanan tahlillerle yapılır. Uzun süre boşalmamak da sperm kalitesini artırmaz, aksine hareketliliği azaltabilir. Tahlil öncesi perhiz süresi, laboratuvarın veya hekimin önerdiği aralıkta tutulmalıdır.

Etkenlerin hepsi aynı ağırlıkta değildir: sigara, fazla kilo ve dışarıdan hormon kullanımının etkisi güçlü kanıtlara dayanırken, sıkı iç çamaşırı, cep telefonu ve takviyelerle ilgili kanıt sınırlı ya da tartışmalıdır.

Sigara, alkol ve diğer maddeler

Sigara, kanıtı güçlü etkenlerin başında gelir. Sigara içen erkeklerde sperm sayısının ve hareketliliğinin daha düşük, sperm DNA'sındaki hasarın daha yüksek olabildiği çok sayıda çalışmada gösterilmiştir.

• Alkol: Ara sıra ve az miktarda alkolün etkisi sınırlı görünse de düzenli ve yoğun kullanım, hormon dengesini bozarak sperm üretimini olumsuz etkileyebilir.
• Esrar ve diğer keyif verici maddeler: Bu maddelerin sperm sayısını ve hareketliliğini azaltabildiğine dair bulgular vardır. Kullanımın hekimle paylaşılması önemlidir; görüşme gizlilik içinde yürütülür.
• Elektronik sigara: Sperm üzerindeki etkisine dair kanıt henüz sınırlıdır. Ancak nikotin içerdiği için masum kabul edilmemelidir.

Kilo, beslenme ve hareket

Fazla kilo, özellikle karın bölgesindeki yağ dokusu, erkeklik hormonunun bir bölümünün kadınlık hormonuna dönüşmesine yol açarak hormon dengesini bozabilir. Obezite; düşük testosteron, azalmış sperm sayısı ve testis çevresinde ısı artışıyla ilişkilidir. Kilo vermek bu tabloyu bir ölçüde düzeltebilir; etkinin büyüklüğü ise kişiden kişiye değişir.

Sebze, meyve, baklagil, balık ve zeytinyağı ağırlıklı Akdeniz tipi beslenme ile daha iyi sperm değerleri arasında ilişki bildiren çalışmalar vardır. Bu çalışmaların çoğu gözlemseldir; bir ilişkiyi gösterir, neden-sonuç bağını tek başına kanıtlamaz.

Tempolu yürüyüş veya yüzme gibi düzenli ve orta yoğunlukta egzersiz, kilo kontrolüne ve hormon dengesine katkı sağlar. Buna karşılık çok yoğun dayanıklılık sporlarında, özellikle saatler süren bisiklet antrenmanlarında, sperm değerlerinde geçici bozulmalar bildirilmiştir.

Isı ve testisler: neler önemli?

Testislerin vücut dışında, torbada yer almasının nedeni, sperm üretiminin vücut sıcaklığının birkaç derece altında daha sağlıklı gerçekleşmesidir. Testis çevresini ısıtan etkenlerin kanıt düzeyi ise birbirinden farklıdır:

• Sauna, sıcak küvet ve sıcak banyo: Sık ve uzun süreli kullanımın sperm sayısını ve hareketliliğini azaltabildiği gösterilmiştir. Bu etki genellikle geri dönüşlüdür; maruziyet azaldıktan sonraki aylarda düzelme beklenir.
• Kucakta dizüstü bilgisayar ve uzun süre oturma: Her ikisi de testis çevresindeki sıcaklığı yükseltebilir. Masa kullanmak ve aralıklarla kalkıp hareket etmek basit önlemlerdir.
• Sıkı iç çamaşırı ve cep telefonu: Bol iç çamaşırı tercih edenlerde biraz daha iyi sperm değerleri bildiren çalışmalar vardır, ancak kanıt sınırlıdır. Telefonun ön cepte taşınmasının etkisi ise tartışmalıdır.

Bu önlemler zararsız ve kolay olduğu için önerilebilir; ancak ısının belirgin bir sperm bozukluğunu tek başına açıklaması beklenmez.

Uyku, stres ve çevresel etkenler

Çok kısa ya da düzensiz uyku ve vardiyalı çalışma, bazı çalışmalarda daha düşük sperm değerleriyle ilişkili bulunmuştur; bu alandaki kanıt henüz sınırlıdır. Uzun süreli yoğun stresin de hormon dengesini etkileyebileceği düşünülmektedir. Çocuk sahibi olma süreci başlı başına bir stres kaynağı olabileceğinden, bu yükün çift arasında paylaşılması önemlidir.

Bazı meslekler sperm üretimini etkileyebilecek maruziyetler içerir; bu ortamlarda koruyucu ekipman kullanılması ve maruziyetin hekime bildirilmesi önerilir:

• Yüksek ısı: Fırın, döküm, kaynak gibi sıcak ortamlarda uzun süre çalışma
• Kimyasallar: Tarım ilaçları (pestisitler), boya ve vernik çözücüleri (solventler), bazı ağır metaller
• Radyasyon: Koruyucu önlem alınmadan iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalma

Dışarıdan hormon ve bazı ilaçlar

Sperm üretimini baskıladığı açıkça bilinen etkenlerden biri, dışarıdan alınan erkeklik hormonudur. Spor amaçlı kullanılan testosteron ve anabolik steroidler, beyinden testise giden hormon sinyalini baskılayarak sperm üretimini belirgin biçimde azaltabilir, hatta durdurabilir. Aynı etki hekim önerisiyle testosteron tedavisi alan erkeklerde de görülebilir; çocuk planlayanların bunu hekimleriyle konuşması önemlidir.

Kanser tedavisinde kullanılan ilaçlar ve radyoterapi başta olmak üzere bazı tedaviler de sperm üretimini etkileyebilir; bu durumda sperm dondurma seçeneği, tedavi öncesinde ilgili uzmanla birlikte değerlendirilmelidir. Bazı prostat ilaçları ve antidepresanlar gibi başka ilaç gruplarının da etkisi olabilir. Düzenli kullanılan bir ilaç kendi başına bırakılmamalı, durum reçeteyi yazan hekimle paylaşılmalıdır.

Takviyeler ve “sperm artırıcı” ürünler: ne biliniyor?

Antioksidan içerikli takviyelerin, spermlerdeki oksidatif hasarı azaltarak bazı erkeklerde yarar sağlayıp sağlamadığı araştırılmaktadır. Ancak sonuçlar tutarlı değildir: bazı çalışmalar küçük düzelmeler bildirirken, iyi tasarlanmış bazı çalışmalarda belirgin bir fark gösterilememiştir. Asıl hedef olan gebelik ve canlı doğum oranlarına etkisi ise net değildir.

• “Doğal” her zaman güvenli değildir: “Sperm artırıcı” olarak pazarlanan ürünlerin içeriği beyan edildiği gibi olmayabilir; bazılarında beyan edilmeyen hormon benzeri maddeler bulunabilir.
• Fazlası yarar getirmez: Aşırı antioksidan alımının da sperm işlevini olumsuz etkileyebileceği düşünülmektedir.
• Takviye bir nedenin yerine geçmez: Düzeltilebilir bir neden varsa takviye onu ortadan kaldırmaz; yalnızca tanıyı ve tedaviyi geciktirebilir.

Yaşam tarzı yetmediğinde: ne zaman hekime başvurulmalı?

Yaşam tarzı değişiklikleri sperm sağlığını destekler, ancak her sorunu çözmez. Erkek kısırlığında düzeltilebilir nedenler sık görülür: testis toplardamarlarının genişlemesi olan varikosel, hormonal bozukluklar, üreme yolu enfeksiyonları ve spermleri taşıyan kanallardaki tıkanıklıklar bunlardan bazılarıdır. Şu durumlarda değerlendirme önerilir:

• Bir yıl düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmaması; kadın eş 35 yaşın üzerindeyse altı ay
• Düşük çıkmış bir sperm tahlili sonucu
• Testiste ağrı, şişlik, ele gelen kitle veya torbada kıvrımlı damar görünümü
• İnmemiş testis, kabakulağa bağlı testis iltihabı ya da kasık veya testis ameliyatı öyküsü
• Dışarıdan hormon kullanılmış olması veya kanser tedavisinin planlanması

Bilinen bir risk etkeni varsa bir yıl beklemeye gerek yoktur. Değerlendirmenin çift olarak yapılması önemlidir; kadın eşin de aynı dönemde kadın hastalıkları uzmanınca değerlendirilmesi süreci hızlandırır.

Sperm kalitesi; sigara, kilo, ısı, uyku ve dışarıdan hormon kullanımı gibi değiştirilebilir etkenlerden etkilenir ve değişikliklerin tahlile yansıması yaklaşık üç ay alır. Takviyelerin yeri henüz netleşmemiştir ve hiçbir yaşam tarzı önlemi, düzeltilebilir bir tıbbi nedenin araştırılmasının yerini tutmaz. Doç. Dr. Zülfü Sertkaya, üroloji ve androloji alanında İstanbul'da hizmet vermektedir; sperm kalitesi ve erkek doğurganlığıyla ilgili değerlendirme ve tedavi planlaması kişiye özel değerlendirme ve gizlilik esasıyla yürütülür.

Sık Sorulan Sorular