Peniste Kum Saati Görünümü, Çentik ve Menteşe Etkisi: Peyronie'de Eğrilik Dışındaki Şekil Bozuklukları

Bazı erkekler penisinde belirgin bir eğrilik görmez; fark ettikleri şey başkadır. Sertleşme sırasında gövdenin bir yerinde incelme, kemer sıkılmış gibi bir boğum ya da tek yanda küçük bir çukur vardır. Kimi zaman da penis yeterince sert olduğu halde ilişki sırasında hep aynı noktadan bükülür. “Eğrilik yoksa Peyronie olamaz” düşüncesi ise başvuruyu geciktirebilir.

Kum saati görünümü, çentik ve menteşe etkisi, Peyronie hastalığında eğriliğe eşlik edebilen ya da tek başına görülebilen şekil bozukluklarıdır; ortak noktaları sertleşmiş penisin bir bölgesinde çevrenin daralmasıdır. Bu yazıda bu bozuklukların ne olduğu, neden oluştuğu, ne sıklıkta görüldüğü, muayenede nasıl değerlendirildiği ve tedavi seçeneklerinin neden eğrilikten farklı tartışıldığı ele alınıyor.

Kum saati, çentik ve menteşe etkisi ne demektir?

Bu bozukluklar sertleşme sırasında belirginleşir; gevşek peniste çoğu zaman görülmez.

• Çentik (tek yanlı incelme): Gövdenin bir yanında, sınırlı bir alanda çukurluk oluşur.
• Kum saati görünümü: Daralma gövdeyi çepeçevre sarar; penis o noktada boğumlanır, altı ve üstü daha kalın kalır.
• Menteşe etkisi (dengesizlik): Bir görünüm değil, bir davranıştır. Sertleşmiş penis uzunlamasına yük bindiğinde daralan noktadan katlanır ya da bükülür.

Bu şekil bozuklukları neden oluşur?

Amerikan Üroloji Derneği (AUA) Peyronie hastalığını, sertleşme dokusunu saran kılıfın (tunika albuginea) fibrozisiyle, yani skar benzeri sertleşmesiyle tanımlar. Sağlıklı kılıf sertleşme sırasında boyuna ve enine genişler; plak bulunan bölge ise yeterince esneyemez. Sonuç plağın yerine ve yayılımına bağlıdır: Bir yanda sınırlı kalan plak çentik, gövdeyi çevreleyen plak kum saati görünümü oluşturabilir.

Menteşe etkisi bu daralmanın mekanik sonucudur. Daralma ne kadar belirgin, sertlik ne kadar azsa katlanma o kadar kolaylaşır. Kısalmanın nedenleri sitemizde ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Ne sıklıkta görülür?

Sayılar, kimin baktığına ve nasıl baktığına göre çok değişir:

• Avrupa Üroloji Derneği (EAU) kılavuzu: Hastaların yaklaşık %10'unda kum saati ve tek yanlı çentik de içinde olmak üzere atipik özellikler bulunduğunu belirtir.
• İstanbul'dan 703 hastalık seri: Yalnız çentik tipi deformite %12,6 (89 hasta) bulunmuştur; bunların %62,9'u tek yanlı çentik, %34,8'i kum saati görünümüdür.
• ABD'den 128 hastalık seri: İlaçla sertleşme sağlanıp özellikle arandığında hastaların %65'inde hacim kaybı deformitesi görülmüştür: %39 tek yanlı çentik, %23 kum saati.
• ABD'den 1.263 hastalık seri: Ultrason değerlendirmesinde %76,0 çentik ya da daralma, %10,1 kum saati, %33,0 menteşe etkisi kaydedilmiştir.

Fark büyüktür, çünkü tanımlar ortak değildir ve seriler uzmanlaşmış merkezlere başvuran hastalardan oluşur. Ortak sonuç şudur: Bu bozukluklar seyrek değildir ve aranmadıkça gözden kaçabilir.

Eğrilik olmadan da Peyronie hastalığı olabilir mi?

Evet. 1.001 hastalık başka bir seride hastaların %12,3'ünde eğrilik olmaksızın çentik, kum saati ya da benzeri bir şekil bozukluğu saptanmıştır. Yukarıdaki 703 hastalık seride çentik grubundaki erkeklerin en sık başvuru yakınması eğrilik değil, sertleşme bozukluğuydu (%68,5); %30,3'ünün tanısı sertleşme bozukluğu için yapılan değerlendirme sırasında konmuştu.

Eğriliği olmayan bir erkekte sertleşmede incelme, ele gelen sertlik ya da katlanma varsa Peyronie hastalığı yine de akla gelmelidir. Hastalığın evreleri ve doğal seyri sitemizde ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Menteşe etkisi ilişkiyi neden zorlaştırır?

İlişki sırasında penise uzunlamasına yük biner. Gövde her yerinde benzer kalınlıkta ve sertlikteyse bu yükü taşır; bir noktada daralmışsa oradan katlanabilir. Erkek bunu çoğu zaman “sertleşiyor ama bükülüyor” diye anlatır.

Menteşe etkisi derece ölçümünden bağımsızdır: Hafif eğrilikli bir peniste bulunabilir, belirgin eğrilikli bir peniste bulunmayabilir. 128 hastalık seride eğrilik açısı hesaba katıldıktan sonra da hacim kaybı deformitesi olanlarda dengesizlik daha sıktı (olasılık oranı 3,5). Tek cerrahın muayene ettiği 1.223 hastalık geriye dönük seride ise, sertlik hesaba katıldığında 1 cm'yi aşan çevre farkı menteşe etkisiyle ilişkili bulunmuştur.

Muayenede nasıl değerlendirilir?

Gevşek penisin muayenesi plağı gösterebilir, ama şekil bozukluğunu göstermez. EAU, deformitenin sertleşme sırasında nesnel olarak değerlendirilmesini zorunlu sayar; AUA da girişimsel bir tedaviden önce muayenehanede ilaçla sertleşme sağlanarak değerlendirme yapılmasını ister. Eğrilik açısının yanında şunlara bakılır:

• Çevre ölçümü: Penisin kökünde ve daralan noktada çevre ölçülür; fark santimetre olarak kaydedilir.
• Denge sınaması: Sertleşmiş penise uzunlamasına hafif yük uygulanarak katlanma olup olmadığına bakılır.

EAU, cerrahi öncesinde plağın yeri, penis boyu, sertleşme durumu ve eğrilik derecesiyle birlikte karmaşık şekil bozukluklarının da kayda geçirilmesini önerir. Açı ölçümünün ayrıntıları sitemizde ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

İlaç, enjeksiyon ve cihazlar bu deformitede ne kadar işe yarar?

İlaç ve enjeksiyon çalışmalarının çoğu sonucu eğrilik derecesiyle ölçmüştür; çentik, kum saati ve menteşe için kanıt daha sınırlıdır. Bir sistematik derleme, ABD'de onaylı plak içi enjeksiyonun atipik tablolarda kullanımının onay kapsamı dışında sayıldığını belirtir.

• Plak içine uygulanan enjeksiyonlar: 86 hastalık bir kayıt çalışmasında belirgin çentik ya da kum saati olan 40 hastanın yalnız 3'ünde (%8) çevrede düzelme saptanmıştır. Bu hastaların %35'i enjeksiyonun ameliyat gereksinimini önlediğini bildirmiştir; çentiği olmayanlarda oran %64'tür. Çalışmada kontrol grubu yoktur.
• Traksiyon (germe) cihazları: EAU, traksiyonla eğrilikte yaklaşık 15 derece düzelme bildiren bir meta-analizi aktarır; kum saati ve menteşe deformitesindeki etkinin ise sistematik olarak incelenmediğini, kuramsal olarak yanıtın daha zayıf beklendiğini ekler. Cihazın günde 2–8 saat kullanılması gerekir.
• Vakum cihazları: EAU'ya göre vakumun tek başına etkisini inceleyen yalnız iki geriye dönük çalışma vardır.

EAU traksiyon ve vakum cihazlarını, sonuç verisinin sınırlı olduğunu belirterek zayıf öneri düzeyinde sunar. İlaç ve enjeksiyon seçenekleri ile cihazların kullanımı sitemizde ayrı yazılarda ele alınmıştır.

Cerrahi seçenekler neden farklı tartışılır?

Eğrilik cerrahisinde sık kullanılan plikasyon, penisin uzun kalan yanını kısaltarak düzleştirir; daralmış bölgeyi genişletmez. Bu nedenle EAU, kısaltıcı yöntemleri kum saati ya da menteşe gibi karmaşık şekil bozukluğu bulunmayan hastalarda ilk seçenek olarak önerir. Karmaşık deformitede tartışılan yollar şunlardır:

• Plak kesisi ve yama: Daralan bölgede kılıf açılır ve açıklık bir yamayla kapatılır. EAU bu yolu, sertleşme bozukluğu olmayan karmaşık deformiteli hastalarda yeğler.
• Kılıf üstü yama: Kılıf açılmadan çentik bir yamayla doldurulur. EAU, çalışmalarda sertleşme bozukluğu riskini %0–2,9, memnuniyeti %85,7–100 olarak aktarır. Yöntem yenidir; seriler küçük, izlem kısadır.
• Penil protez: EAU'ya göre ilaçlara yanıt vermeyen sertleşme bozukluğu eşlik ediyorsa gündeme gelir; AUA da ilişkiyi engelleyen deformite ve sertleşme bozukluğunda protezi seçenek sayar. Bir derleme, menteşe tipi dengesizlikte de protezin yeğlenmesini önerir.

Plak çıkarılıp yama konan 251 hastalık bir seride, sertliği yetersiz bulunduğu için protez önerilen ama yamayı seçen 54 hastada ameliyat sonrası ilişkiye girebilme oranı %51, diğerlerinde %76 idi. Ameliyatın zamanlaması ve protezle birlikte planlama sitemizde ayrı yazılarda ele alınmıştır.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda üroloji ve androloji değerlendirmesi önerilir:

• Sertleşmiş peniste bir noktada incelme, boğumlanma ya da tek yanlı çukurluk fark ettiyseniz
• Penis yeterince sert olduğu halde ilişki sırasında aynı noktadan bükülüyor ya da katlanıyorsa
• Peniste ele gelen sert bir alan varsa ya da sertleşme ağrılıysa
• Şekil son haftalarda ya da aylarda değişiyorsa
• Sertleşme kalitesi azaldıysa ya da penis kısaldıysa
• Görünüm sizi kaygılandırıyor ya da ilişkiden kaçınmanıza yol açıyorsa
• İlişki sırasında çatlama sesiyle birlikte ani ağrı, sertliğin aniden kaybı ve hızla gelişen morarma olduysa (acil durum; 112 ya da acil servis)

Peyronie hastalığı yalnız eğrilikten ibaret değildir; incelme, kum saati görünümü ve menteşe etkisi derece ölçümünden bağımsız olarak ilişkiyi zorlaştırabilir. Bu bozukluklar sertleşme sırasında değerlendirildiğinde görülür ve tedavi seçimi eğrilikten farklı tartışılır. Doç. Dr. Zülfü Sertkaya, üroloji ve androloji alanında İstanbul'da hizmet vermektedir; Peyronie hastalığına bağlı şekil bozukluklarının değerlendirmesi kişiye özel ve gizlilik esasıyla yürütülür.

Sık Sorulan Sorular